درس اصول الفقه - مباحث الفاظ وملازمات عقلیه

جلسه ۹: واضع کیست؟

 
۱

خطبه

۲

چند آدرس برای تدریس اصول الفقه

راجع به حقیقه الوضع:    حلقات/ ج 1/ 208، مفاتیح الاصول (مفصل ترین کتاب اصولی در مباحث الفاظ، تالیف سید محمد مجاهد است؛ استاد شیخ انصاری) /ص 2 ،اجود التقریرات (دوره دوم درس خارج میرزای نایینی)/ 1/ 10 ،تهذیب الاصول(تقریرات درس امام است که آقای سبحانی نوشته است.) /1/ 7 ،نهایه الافکار /1 /23، منتهی الدرایه /1 /23 ، قوانین /1/ 194

۳

مقدمه دوم: واضع کیست؟

2. من الواضع؟ 

بحث در این است که واضع لغت در بدو پیدایش لغت که بوده است. روز اولی که عربی 50-60 تا لفظ بیشتر نبوده است، واضع که بوده است. بحث بر سر واضع اول است. واضع یعنی مخترع. در آن روز اول و ازل، در زمان پیدایش، چه کسی لغت را برای معنا وضع کرده است؟ (ما یک لفظ داریم؛ یک لغت. لفظ یکی است. حال آن که لغت به مجموعه ای از الفاظ می گویند.) واضع لغت کیست؟

پاسخ: مرحوم مظفر در اصول الفقه دو نظر گفته است. اما فردا آدرس می دهیم که چهار نظریه وجود دارد.

1- ابوهاشم جبّایی. واضع هر لغتی از لغات، در بدو پیدایش، یک شخص است. یعنی لفظ اول را برای معنا وضع کرده، سپس دوم و سوم و ... تا شده است یک لغت.

میرزای نایینی به این نظر اشکال گرفته است: قیاس: اگر واضع هر لغتی یک شخص باشد، باید نام او در تاریخ لغات برده شود. واللازم باطل --> فالملزوم مثله. لغت عرب تاریخ دارد. اگر می گویید مخترع  لغت عرب یک شخص است، باید توی تاریخ لغت عرب اسمش برده شود.

دلیل [این که می بایست نام واضع در تاریخ ثبت می شد] را شاگرد میرزای نایینی گفته است. آقای خویی: به خاطر این که بزرگترین خدمت به بشر اختراع لغت است. چون همه می آیند از آن استفاده می کنند. وقتی اسم مخترعِ یک چیز کوچک در تاریخ می آید، پس اسم کسی که این خدمت بزرگ را به بشر کرده است باید به طریق اولی بیاید. ما به تاریخ لغات که نگاه می کنیم، اسم واضع نیامده است. واللازم باطل؛ دلیلش چیست؟ چراکه در تاریخ اسم شخص را نمی بینیم.

2- نظریه ابوهاشم جبّایی و مشهور: واضع لغت، جماعتی از بشر هستند.

بهترین کسی که این نظر را توضیح داده است، ملاسعد تفتازانی در مطول است؛ بعد از ایشان علامه طباطبایی در شرح بر حاشیه بر کفایه.

قدم اول: به نص قرآن مجید، خدا در وجود هر انسانی بیان را قرار داده است: «خلق الانسان، علَّمه البیان». این کلمه ی بیان در آیه معنای لغوی اش منظور است؛ یعنی تکلم، درست کردن لفظ از حروف الفبا. می توان نام آن را «عنصر بیان» نهاد.

قدم دوم: این نیرو ، اقتضا می کند که انسان هر وقت می خواهد مقصود خودش را به دیگران برساند، لفظی را بسازد و به دیگران برساند. ابوهاشم جبایی می گوید: مثلا روز اولی که اولین لفظ عربی درست شد، یک نفر رفته بود جنگل شیر را دیده بود، آمد بین قبیله و خواست به آن ها مفهوم شیر را بفهماند. با اشاره دید نمی تواند، با کتابت هم نمی تواند. چرا که نه او بلد است نه بقیه. اشراق هم که مثل افلاطون نمی تواند بکند. می آید لفظی را به آن اختصاص می دهد و شیر را هم به آن ها نشان می دهد و این گونه مقصود خود را بیان می کند. این به خاطر همان نیرویی است که د ر وجود آدمی هست.

قدم سوم: عنصر ارتباط با دیگران: این شخص با دیگران در ارتباط است. او برای فهماندن مقصود به دیگران از لفظ بهره برد، دیگران به شرح ایضا> یعنی دیگران نیز هنگامی که می خواهند مقصود خود را به او  بفهمانند به واسطه ی نیرویی که در وجودشان هست، از لفظ استفاده می کنند. ( توجه: همیشه وضع الفاظ عند النیاز بوده است. )

قدم چهارم: در اثر گذشت زمان به واسطه ی نیاز افراد مختلف و اختراع الفاظ جدید، مجموعه ای از الفاظ شکل می گیرد که بدان «لغت» می گویند. که قواعد مخصوص به خودش دارد.

قدم پنجم: گاهی مردم می خواهند از یکدیگر جدا شوند. این جاست که دوباره شروع به اختراع الفاظ می کنند. نیاز که جدید شود اختراع الفاظ هم جدید می شود. طائفه ای که جدا می شوند، یا الفاظی همگون با الفاظ اولیه اختراع می کنند، که می شود مکاتب مختلف از یک لغت: مثلا قبایل مختلف اعراب. یا اینکه نه، الفاظ جدیدی از نو اختراع می کنند. یک لغت جدیدی درست می کنند. مثلا عربی و انگلیسی.

بنابراین واضع لغت بالوجدان می شود جماعتی از افراد.

حقیقت این است که در این بحث چهار نظر هست:

الف و ب) واضع بشر است.  اعم از این که یک بشر باشد یا جماعتی.

ج) واضع خداوند است: مثلا میرزای نایینی این نظر را دارد. این حرف بسیار باطل است. چرا که اگر واضع آن لغت خداوند است، لازمه اش تقدیم ارسال بر لغت است. یعنی رسولی را بفرستد تا لغت را به مردم یاد دهد. حال آن که این صریحا خلاف قرآن است: «و ما ارسلنا من رسول الا بلسان قومه». این آیه نشان می دهد که ابتدا لغتی بوده است و بعد رسولی به لسان قوم فرستاده می شود.

د) هم بشر هم خدا:  ابواسحاق اسفراینی.

۴

تطبیق واضع کیست؟

2. من الواضع (مخترع لغت در بدو پیدایش)؟

و لكن من ذلك الواضع (مخترع) الأوّل (بحث ما در واضع های بعدی نیست. چرا که ممکن است یک نفر یک دستگاه جدیدی اختراع می کند و یک لفظ جدیدی برای آن انتخاب می کند. بحث ما در این نیست. بحث ما در آن روز اولی است که اولین لفظ عربی و دوم و سومین لفظ عربی درست شد، است. این مباحث ثمره ای ندارد. منتها حرف دقیق این است: بالضروره  بالوجدان مخترع هر لفظی یک شخص است. این که جماعتی باهم جمع شوند یک جا و همه از زبانشان یک چیز برای یک معنا بیرون آید، نادر است. و النادر کالمعدوم. و بالضروره و بالوجدان واضع لغت شخص واحد نیست. جماعتی از بشر است.) في كلّ لغة من اللغات (لغت به مجموعه ای از الفاظ گفته می شود. چند تا باشد؟ نمی دانیم. به آن مقداری که به آن لغت می گفتند.)؟

قيل (ابوهاشم جبّایی): إنّ الواضع (مخترع اولین لغت) لا بدّ أن يكون شخصا واحدا يتبَعه جماعةٌ من البشر في التفاهم‏ بتلك اللغة (در به یک دیگر فهماندن به واسطه ی آن لغت از آن شخص پیروی می کنند. یعنی همه وقتی می خواهند مقصودشان را به دیگیر بفهماند از همین لغت استفاده می کنند. حالا بعدا از میرزای نایینی رد می زند: و مما یدلّ (دوبند پایین تر).).

و قيل (ابوهاشم جبایی (نظریه دوم) و مشهور. این که گفته است قیل دال بر ضعف نیست. چون فعل مجهول گایه آورده می شود به خاطر معلوم بودن مطلب. علامه طباطبایی در حاشیه شان از این نظر بسیار تعریف کرده اند.): - و هو (قول) الأقرب إلى الصواب – إنّ (مقول قول) الطبيعة (ذات) البشريّة حسب (حَسبَ؛ نه حَسَبَ) القوّة (نیرو) المودعة من اللّه (تعالى) (به اعتبار آن نیرویی که به امانت گذاشته شده است. از ناحیه خداوند تبارک و تعالی) فيها (در طبیعت بشریه؛ که بیان باشد.) تقتضي (خبر برای إنّ) إفادة مقاصد الإنسان بالألفاظ (برساند مقصود انسان را به واسطه ی الفاظ؛ صحبت از الفاظ است؛ نه لغت)، فيخترع (فاء نتیجه. اختراع می کند انسان) من عند نفسه لفظا مخصوصا عند إرادة معنى مخصوص- كما هو (اختراع من عند نفسه) المشاهد من الصبيان عند أوّل أمرهم (ابتدای بچگی شان؛ به خاطر آن نیرویی که خداوند در وجودایشان قرار داده است. منتها فرق این بچه با آن انسان نخستین چیست؟ فرق این است که این بچه وقتی از دهانش آمد فَ فَ، مادر و پدرش روز به روز این را برایش درست می کنند می کنند بابا. ولی برای انسان نخستین این نبوده است.)- فيتفاهم (انسان. ای کاش به جای یتفاهم می گفت یفهم. چون تفاهم دو طرفه است و نوبت به آن نرسیده است.) مع الآخرين الذين يتّصلون (آخرین) به (در ارتباط می باشند با او)، و الآخرون كذلك (مثل این انسان) يخترعون من أنفسهم (بدون تعلیم و تعلم) ألفاظا لمقاصدهم (آخرون؛ مقصود هایشان)، و تتألّف على مرور الزمن من مجموع ذلك (الفاظ اختراع شده) طائفة (مجموعه ی کوچکی از الفاظ) صغيرة من الألفاظ، حتى تكون (طائفه) لغة خاصّة، لها (برای این لغت) قواعدها (لغت) يتفاهم (صفت برای لغه خاصه) بها ( این لغت) قوم من البشر (یعنی همه مقصود هایشان را به واسطه ی این لغت به دیگری می فهمانند). و هذه اللغة (همان مجموعه ی کوچک از الفاظ) قد تتشعّب بين أقوام متباعدة (از یکدیگر جدا شده. حالا گروهی که رفته اند جای دیگر یا همین روندی که در این طائفه داشتند ادامه می دهند. این جا می شود لغت حجاز آن جا می شود لغت بنی تمیم؛  یا اصلا روند اختراع لغات را  تغییر می دهند. این جا می شود لغت عربی آن جا می شود لغت انگلیسی. موقعی که الفاظ دو طایفه را نگاه می کنیم می بینیم که در بعضی الفاظ با هم اشتراک دارند؛ این اشتراک یا مال روز اول است یا چیز دیگری که می رسیم.)، و تتطوّر(تتطور به تغییر تکاملی می گویند) عند كلّ قوم بما يحدث فيها (آن لغت) من التغيير و الزيادة، حتى قد تنبثق (پیدا می شود.) منها (از این زیادت. شما به زیادت بزنید در شکم زیادت تغییر هم خوابیده است.) لغاتٌ أخرى، فيصبح لكلّ جماعة لغتُهم (جماعت) الخاصّة.

۵

تعریف وضع و تطبیق آن و بیان حقیقت وضع

و عليه (بیان قول دوم)، (این می خواهد بگوید اصلا وضع یعنی چه؟ یادتان است در یک می گفتیم حقیقه الوضع. این را باید آن جا می گفت. این جا گفت. وجهی ندارد. پنج تعریف برای وضع شده است. تعریف علامه مظفر برای وضع، فقط وضع تعیینی را شامل می شود: تعیین کردن لفظ برای معنا. به قول قدما اختصاص لفظ به معنا. دلیلش هم این است که ایشان اعتقادش این است که اصل در وضع، وضع تعیینی است. بهترین تحقیق وضع تعریف محقق نهاوندی است. صاحب کفایه طور دیگری تعریف کرده است: «هو نحو اختصاص للفظ بالمعنی و ارتباط خاص بینهما ناشئ من تعیین احد او من کثره الاستعمال.» مثل مرحوم بروجردی و کمپانی اشکال گرفته اند که این مخصوص شدن لفظ به معنا، معنای وضع نیست. بلکه اثر وضع است. بعد گفته اند که نظر صاحب کفایه غلط است. ما در خارجمان اثبات کردیم که آقای بروجردی و مرحوم کمپانی بد متوجه شده اند. اگر به کلمه ی ناشئ دقت می کردند این را نمی گفتند.) تكون حقيقة الوضع هو (حقیقت وضع) جعل اللفظ بإزاء المعنى (معنا چیست؟ وجود خارجی یا ذهنی؟ اگر بگویی ذهن است که غلط است. چون که غرض از وضع الفاظ این است که موضوع له را به ذهن مخاطب منتقل کند. اگر موضوع له صورت ذهنی باشد: انّ المماثل لا یقبل المماثل»» نمی شود تصوری که در ذهن ماست به ذهن مخاطب انتقال داد. اگر بگوییم موضوع له در  خارج است: هدف ار وضع الفاظ این است که شخص از طریق لفظ محتوایش را منتقل کند به ذهن طرف مقابل؛ انّ المقابل لا یقبل المقابل. وجود خارجی نمی شود به ذهن مخاطب وارد شود. میرزا حبیب الله رشتی سی صفحه توضیح داده است. ظاهرش ساده است.  چهار نظریه در این مسئله هست که توان کلاس در توضیح آن نیست.)، و تخصيصه (تعبیر قدما) به. و ممّا يدلّ على اختيار القول الثاني (جماعتی از بشر) في الواضع أنّه لو كان الواضع (مخترع لغظ اولیه) شخصا واحدا لنقل ذلك في تأريخ (تاریخ یا تأریخ؛ دو وجه جایز است.) اللغات، و لعُرف عند كلّ لغة واضعها.

المقدّمة

تبحث عن أمور لها علاقة بوضع الألفاظ واستعمالها ودلالتها ، وفيها أربعة عشر مبحثا :

١. حقيقة الوضع

لا شكّ أنّ دلالة الألفاظ على معانيها ـ في أيّة لغة كانت ـ ليست ذاتيّة ، كذاتيّة دلالة الدخان ـ مثلا ـ على وجود النار ـ وإن توهّم ذلك بعضهم (١) ـ لأنّ لازم هذا الزعم أن يشترك جميع البشر في هذه الدلالة ، مع أنّ الفارسيّ ـ مثلا ـ لا يفهم الألفاظ العربيّة ولا غيرها من دون تعلّم ، وكذلك العكس في جميع اللغات ، وهذا واضح.

وعليه ، فليست دلالة الألفاظ على معانيها إلاّ بالجعل والتخصيص من واضع تلك الألفاظ لمعانيها. ولذا تدخل الدلالة اللفظيّة هذه في الدلالة الوضعيّة.

٢. من الواضع؟

ولكن من ذلك الواضع الأوّل في كلّ لغة من اللغات؟

قيل : (٢) إنّ الواضع لا بدّ أن يكون شخصا واحدا يتبعه جماعة من البشر في التفاهم

__________________

(١) ومنهم سليمان بن عباد الصيمريّ على ما في بعض الكتب ، كالفصول : ٢٣ ، ومفاتيح الأصول : ٢.

وذهب المحقّق النائينيّ أيضا إلى أنّها ذاتيّة ولكن لا بحيث يلزم من تصوّره تصوّر المعنى. راجع أجود التقريرات ١ : ١٩ ، فوائد الأصول ١ : ٣٠ ـ ٣١.

(٢) من قال به هو الأشاعرة ، فإنّهم قالوا بأنّ الواضع هو الله (تعالى) على ما في الكتب ، كالفصول : ٢٣ ، ـ

بتلك اللغة.

وقيل : (١) ـ وهو الأقرب إلى الصواب ـ إنّ الطبيعة البشريّة حسب القوّة المودعة من الله (تعالى) فيها تقتضي إفادة مقاصد الإنسان بالألفاظ ، فيخترع من عند نفسه لفظا مخصوصا عند إرادة معنى مخصوص ـ كما هو المشاهد من الصبيان عند أوّل أمرهم ـ فيتفاهم مع الآخرين الذين يتّصلون به ، والآخرون كذلك يخترعون من أنفسهم ألفاظا لمقاصدهم ، وتتألّف على مرور الزمن من مجموع ذلك طائفة صغيرة من الألفاظ ، حتى تكون لغة خاصّة ، لها قواعدها يتفاهم بها قوم من البشر. وهذه اللغة قد تتشعّب بين أقوام متباعدة ، وتتطوّر عند كلّ قوم بما يحدث فيها من التغيير والزيادة ، حتى قد تنبثق (٢) منها لغات أخرى ، فيصبح لكلّ جماعة لغتهم الخاصّة.

وعليه ، تكون حقيقة الوضع هو جعل اللفظ بإزاء المعنى ، وتخصيصه به. وممّا يدلّ على اختيار القول الثاني في الواضع أنّه لو كان الواضع شخصا واحدا لنقل ذلك في تأريخ اللغات ، ولعرف عند كلّ لغة واضعها.

٣. الوضع تعيينىّ وتعيّنىّ

ثمّ إنّ دلالة الألفاظ على معانيها الأصل فيها أن تكون ناشئة من الجعل والتخصيص ، ويسمّى الوضع حينئذ : «تعيينيّا» ، وقد تنشأ الدلالة من اختصاص اللفظ بالمعنى الحاصل هذا الاختصاص من الكثرة في الاستعمال على درجة من الكثرة أنّه تألفه الأذهان على وجه إذا سمع اللفظ ينتقل السامع منه إلى المعنى ، ويسمّى الوضع حينئذ : «تعيّنيّا» (٣).

__________________

ـ وإرشاد الفحول : ١٢ ، ومنتهى الوصول والأمل : ٣٨.

واختاره المحقّق النائينيّ وقال بأنّ الواضع هو الله (تعالى) بتوسيط الوحي إلى أنبيائه والإلهام إلى غيرها من البشر. راجع فوائد الأصول ١ : ٣٠.

(١) والقائل هو المحقّق العراقيّ في نهاية الأفكار ١ : ٢٤. واختاره السيّد المحقّق الخوئيّ في المحاضرات ١ : ٣٦ و ٣٧ ، والسيّد الإمام الخمينيّ في تنقيح الأصول ١ : ٢٩.

(٢) تنبثق أي تفيض وتصدر.

(٣) ولا يخفى أنّ هذا التقسيم لا يستقيم على مبنى المصنّف رحمه‌الله من أنّ الوضع جعل اللفظ بإزاء المعنى ـ