مسئله دوم: قتلِ دسته جمعی
اگر یک نفر، دیگری را بکشد (و قتلِ عمد باشد) تکلیف روشن است که حکمِ چنین فردی قصاص است و ولی دم می تواند به جای قصاص، دیه دریافت کند.
اما اگر دو یا چند نفر، با هم در قتلِ شخصی مباشرت کردند[۱] در این صورت ولیّ دم، می تواند یکی از سه کار زیر را انجام دهد:
1) می تواند همه افراد را قصاص کند[۲]. اما اگر در این صورت، باید مقدار مازاد از سهم جنایت را به عنوان دیه، به آن ها پرداخت کند.
مثال: سه نفر با همدیگر، شخصی را به قتل رسانده اند. حال ولیّ دمّ تصمیم میگیرد هر سه نفر را قصاص کند. اینجا هر سه نفر اعدام می شوند. در اینجا ولی دم، در مقابل یک نفر، جان سه نفر را گرفته است و لذا جان دو نفر را اضافه تر گرفته است. لذا باید 2 تا دیه کامل پرداخت کند. به این صورت که به هر کدام از 3 نفر، دو سوم دیه کامل را پرداخت می کند.[۳]
2) برخی را قصاص کند و برخی را قصاص نکند. حال کسانی که قصاص نشده اند، باید به اندازه جنایتی که گردنشان است دیه بپردازند. حالا این دیه ای که ولیّ دم دریافت کرده است (از کسانی که قصاص نشده اند) اگر به اندازه ای باشد که باید پرداخت کند به اون فردی که قصاص شده است، دیگر همان را می دهد و لازم نیست چیزی اضافه تر از جیبِ خود بپردازد.
مثال: اگر سه نفر، شخصی را به قتل رسانده اند. حال ولی دم تصمیم می گیرد 1 نفر را قصاص کند. در اینجا دو نفر دیگر هر کدام یک سوم دیه را می دهند به ولیّ دم. ولی دم این دو سوم را باید بدهد به آن شخصی که قصاص کرده است (زیرا شخصی که قصاص شد، یک سوم بر عهده اش بود ولی جانش به طور کامل گرفته شد! لذا دو سوم اضافه را به او دیه می دهیم).
اما اگر ولیّ دم، از این سه نفر، دو نفر را قصاص کرد و یک نفر را قصاص نکرد. در این صورت ولیّ دم، از کسی که قصاص نکرده است، یک سوم دیه می گیرد. سپس ولی دم، یک دیه کامل هم (از جیبِ خود) می گذارد روی این یک سوم، که می شود چهار سومِ دیه. به هر کدام از دو نفری که قصاص شده اند، دو سوم دیه می دهد.
3) ولیّ دم، به جای قصاص طلب دیه کند: در اینجا، در صورتی که شرکاء در قتل، توافق کنند بر پرداخت دیه، لازم است همه بالسویه دیه را پرداخت کنند. (مثلا اگر سه نفر بودند، هر کدام یک سوم دیه می دهند). اما اگر شرکاء در قتل، توافق در پرداخت دیه نداشته باشند، آنچه واجب است این است که نفس و جان قاتل برای قصاص، تسلیم ولیّ دم شود! لذا نمی توان قاتل را مجبور بر پرداخت دیه کرد.[۴]
استاد: البته ممکن است ولی دم بگوید من یکی از این سه نفر را قصاص می کنم و دو تای دیگر را دیه می گیرم تا نخواهم چیزی هم از جیب بدهم. اما دو نفر دیگر، حاضر به پرداخت دیه نشدند! در این صورت اگر ولی دم نتواند با قصاص دو نفر دیگر، پول دیه آن ها را بدهد تکلیف چیست؟ از طرفی ولی دم نمی تواند اضافه دیه را پرداخت کند و همه را قصاص کند، از طرفی هم نمی تواند قاتلین را مجبور به پرداخت دیه کرد! تکلیف چیست؟ شهیدین این بحث را مطرح نکرده اند. ولی طبیعتاً تنها راه در اینجا، عفو است.
نکته: مطالبی که تا به حال بیان شد، برای فرضی است که ولیّ دم واحد باشد. اما اگر ولیّ دم متعدد باشد، دو حالت دارد:
الف) ولی دم متعدد است اما همه تصمیم واحد می گیرند: حکم همان است که تا به حال بیان شد و فرقی ندارد.
ب) اگر ولی دم متعدد باشد و با هم اختلاف داشته باشند (برخی بخواهند قصاص کنند و برخی بخواهند دیه بگیرند): مختار قصاص مقدم است (حرف کسی مقدم است که طالب قصاص است). به این صورت که: شخصی که قصاص را انتخاب کرده است، باید دیه ای که مقتول به مطالبه کننده دیه پرداخت کند را به او بدهد (مثلا اگر پدر می گوید قصاص، باید سهم پسر را که می گوید دیه بدهد) سپس قصاص را انجام دهد.
