درس الروضة البهیة (فقه ۶) (اللقطة - الدیات)

جلسه ۶۳: کتاب المیراث ۱: مقدمه

 
۱

خطبه

۲

بیان مختصری از زندگینامه شهید اول و لمعه

شهید اول

  • نام کامل: ابوعبدالله شمس‌الدین محمد بن جمال الدین مکی عاملی
  • هر وقت بدون پسوند نام «شهید» برده می شود، منظور شهید اول است.
  • ایشان متولد جبل عامل لبنان، در قریة ای به نام «جزین» متولد شده اند.[۱]
  • تاریخ تولد: 734 هـ.ق
  • ایشان از اعاظم مجتهدان تاریخ اسلام اند.
  • لقب ایشان «امام الفقه» است.
  • ایشان تالیفات متعددی دارند: الدروس الشرعیه فی فقه الامامیه، الذکری، غایة المراد، حاشیه بر ارشاد علامه، حاشیه بر قواعد علامه و...
  • تاریخ شهادت: پنجشنبه، 9 جمادی الاولی 786 هـ.ق (پس از تحمل 1 سال حبس در زندان، در شام به شهادت می رسند)[۲]
  • برخی گفته اند: ایشان کتاب لمعه را در 7 روز تالیف کرده اند (در زمانی که حبس بوده اند و از منابع فقهی، فقط المختصر النافع را داشته اند)[۳]
  • به دلیل عداوت هایی که با شیعه داشتند، بدن ایشان را به دار آویختند و سنگسار کردند.

 

کتاب لمعه

  • روش شهید اول معمولا در لمعه به این صورت است که: ایشان ابتدا احکام را ذکر می کنند. بعد سراغ مسائل می روند (مسائل مربوط به آن احکام) و در نهایت، به بیان مستحبات و مکروهات می پردازند.
  • ایشان در لمعه، بنا ندارند که نظرات خود را بیان کنند. معمولا نظر مشهور را بیان می کنند. 
  • علت تالیف کتاب لمعه: شخصی به نام «شمس الدین محمد آوی» (یکی از نزدیکان سلطان علی بن مؤید که از سلاطین سربداران خراسان بود) از شهید اول درخواست می کند که: کتابی بنویسید که این کتاب، مرجع در احکام فقهی باشد. لذا شهید اول، کتابی با توجه به نظرات مشهور نوشتند به نام «اللمعه».
  • شهید اول، در اول کتاب، تعبیر کرده اند «بعض الدیّانین» که منظورشان «شمس الدین محمد آوی» است.

 


نقل است که در این قریه جزین، در یک تشیع جنازه، 70 مجتهد صاحب فتوا وجود داشته است.

52 سالگی شهید شدند.

البته برخی در این مورد خدشه کرده اند به این صورت که: در مقدمه روضه، شهید ثانی می فرمایند: در اجازه شهید اول به ابن خازن که در سال 784 (دوسال پیش از فوت شهید اول)، نام لمعه ذکر شده است. پس یعنی لمعه، قبل از زندانی شدن شهید اول نوشته شده است.

۳

بیان مختصری از زندگینامه شهید ثانی و روضة البهیّة

شهید ثانی

  • نام کامل: زین‌الدین بن نورالدین علی بن احمد عاملی جُبَعی (المعروف بالشهید الثانی)
  • محل تولد: قریة جبع که یکی از قریه های جبل عامل لبنان بوده است.
  • تاریخ تولد: 13 شوال 911 هـ.ق
  • فرزند شهید ثانی: ابومنصور جمال الدین حسن (صاحب معالم)
  • عبارت مرحوم خوانساری (صاحب روضات الجنات) در مورد شهید ثانی: تاکنون، در جمع دانشمندان بزرگ شیعه، کسی را به یاد ندارم که از لحاظ شکوه شخصیت، سعه صدر، خوش فهمی، حسن سلیقه، داشتن نظم و برنامه تحصیلی، کثرت اساتید، ظرافت طبع، معنویت سخن و پختگی و بی نقصی آثار علمی به پای شهید ثانی برسد. بلکه این استاد بزرگوار در تخلق به اخلاق الهی و قرب و منزلت، چنان می نمایاند که تالی تلو معصوم است!
  • تاریخ شهادت: ۵ ربیع‌الاول ۹۶۵ق (55 سالگی شهید شدند)
  • نوشته اند: وقتی شب می شد و هوا تاریک بود، ایشان سوار بر الاغی می شدند و می رفتند و برای خانه شان هیزم جمع می کردند. 
  • برای ایشان تا 50 عنوان کتاب شمرده اند. (مسالک ایشان 14 جلد بوده است)!
  • جریان شهادت: یکی اینکه در جریان قضاوت میان دو نفر، شخص محکوم، نزد قاضی صیدا می‌رود و این قاضی از سلطان روم (سلطان سلیمان) می‌خواهد که شهید را به جرم بدعتگذاری و خارج بودن از مذاهب چهارگانه اهل سنت، دستگیر کند. از این رو، رستم پاشا کسانی را برای دستگیری شهید، که آن هنگام در مکه بود، فرستاد. بدین طریق، او را در مکه دستگیر کردند و به استانبول بردند و بدون اینکه او را نزد سلطان ببرند شهید کردند. سرشان را می برند و جسدشان را به دریا می افکنند![۱]

 

کتاب الروضة البهیة

  • برای این کتاب 100 شرح و حاشیه ذکر کرده اند.[۲]

لذا ایشان قبری ندارند!

اینکه کتابی این مقدار شرح و حاشیه داشته باشد، آن هم از بزرگانی مثل سلطان العلماء و...، این ها همه نشان از قوت علمی کتاب دارد.

۴

بیان چند نکته

  • وقتی می خواهید کتابی را بخوانید و درس بگیرید، باید اهداف آموزشی آن را بشناسید.[۱]
  • لمعه، به هیچ وجه قرار نیست مسائل روز شرعی شما را حل کند! پس هدف از لمعه خوانی چیست؟ اهداف آموزشی شرح لمعه:

الف) آشنایی با کیفیت استدلال ها و استنباطات فقهی است. تا به حال، احکامی که ما خواندیم، واجب بود و حرام و... ولی هیچ گاه به ما گفته نشده است که چرا فلان مسئله واجب است یا حرام؟ در لمعه ما میخواهیم از این علل (اجمالا) بحث کنیم در جنبه های مختلف (1: نحوه استدلال / 2: منابع استدلال / 3: استدلالات گوناگون / 4: مبانی استدلالات)

ب) اشراف بر ابواب فقهی و مسائل شرعی: بعد از خواندن لمعه، دید و تسلط شما بر رسالة های شرعی تفاوت خواهد کرد.[۲]

ج) تطبیق قواعد اصولی بر مباحث فقهی

  • بعد از تمام شدن لمعه (حالا یا همراه با رسائل و مکاسب یا قبل از درس خارج) یک وقتی را اختصاص دهید به یادگیری «قواعد فقهی».
  • پیش مطالعه و مباحثه فقه. پیش مطالعه، نه تنها وقت نمی خواهد، بلکه تولید وقت می کند! (بیان کیفیت پیش مطالعه توسط استاد)
  • مطالب فقه، فروع زیادی دارد! مبنای ما در سر کلاس، کلمات شهید است اما اگر دوستان می خواهند تا حدودی وارد فروع و اقوال شوند، در مباحثه و مطالعه این کار را انجام دهند. (در کلاس هم تاجایی که وقت باشد، به این فروع می پردازیم).
  • در کنار لمعه، حتما وسائل الشیعه در کنارتان باشد تا بتوانید دائم به روایات مورد استشهاد شهید مراجعه کنید.

اگر اهداف آموزشی یک کتاب را نشناسید، ممکن است با یک حرف، به راحتی نسبت به یک کتاب بی انگیزه شوید و این سبب استعداد سوزی میشود.

استاد: اعتقاد من این است که لمعه باید کامل خوانده شود. زیرا بعد از لمعه، در طول تحصیل، دیگر یک دوره کامل فقه را نخواهید خواند!

﴿ كتاب الميراث

وهو مِفْعال من الإرث وياؤه منقلبة عن الواو (١) أو من الموروث (٢).

وهو على الأوّل « استحقاق إنسان بموت آخر بنسب أو سبب شيئاً بالأصالة ».

وعلى الثاني « ما يستحقّه إنسان... » إلى آخره، بحذف « الشيء » (٣).

وهو أعمّ من « الفرائض » مطلقاً إن اُريد بها: المفروض بالتفصيل. وإن اُريد بها ما يعمّ الإجمال كإرث اُولي الأرحام، فهو بمعناه (٤) ومن ثَمَّ كان التعبير بالميراث أولى.

__________________

(١) في سوى ( ع ): واو، بدون اللام.

(٢) كذا، ولا يخفى ما في العبارة، والأولى أن يقال: هو مفعال بمعنى الإرث أو بمعنى الموروث؛ لأنّ مبدأ الاشتقاق ـ على ما اشتهر بين أهل الفنّ ـ إمّا المصدر أو اسم المصدر، ولم يُعهد منهم القول بالاشتقاق من اسم المفعول.

(٣) يعني بحذف « شيئاً » المذكور في التعريف الأوّل.

(٤) يعني بمعنى الميراث.