کتاب المنطق

کتاب «المنطق»، اثر محمدرضا مظفر (متوفای 1383ق)، کتابی است در موضوع علم منطق که به زبان عربی نگارش یافته است.

ساختار و گزارش محتوا

این کتاب از یک مدخل و شش باب تشکیل شده است. مؤلف در مدخل به بیان ضرورت فراگیری علم منطق پرداخته است. او می‌گوید: ما در خصوص درست‏سازى افکار و اندیشه‏‌هایمان به منطق نیازمندیم ، ولی چنین نیست که هرکس به فراگیری علم منطق همت گمارد از خطای در تفکر بری باشد، بلکه این علم نیز همانند بسیاری از علوم ابزاری چون صرف و نحو، فراگرفتنش به‌تنهایی بدون مراعات قوانین آن، باعث محفوظ ماندن از خطا نمی‌شود.

در ادامه به تعریف علم منطق، تعریف علم و جهل و اقسام آن اشاره می‌کند.

باب اول: مباحث الفاظ

مباحث الفاظ اولین باب کتاب است. مؤلف در این بخش از کتاب به ضرورت پرداختن به مباحث الفاظ اشاره می‌کند و می‌گوید: لفظ آینه معناست و بین آن دو چنان پیوند استواری برقرار است که‌ گویی که یک چیزند و مخاطب هرگاه لفظی را بر زبان جاری می‌کند گویا خود معنا را حاضر ساخته است.

در ادامه این بخش به بحث دلالت و اقسام آن نظیر دلالت عقلی، طبعی و وضعی می‌رسیم. مؤلف در این بخش، اقسام هرکدام از دلالت‌ها را به‌همراه نمونه‌هایی از هرکدام توضیح می‌دهد. سپس به تقسیمات لفظ اشاره می‌کند.

باب دوم: مباحث کلی

در این باب از کتاب بحث‌هایی از قبیل کلی و جزئی، متواطی و مشکک، مفهوم و مصداق، عنوان و معنون، نسبت‌های چهارگانه (تساوی، تباین، عموم و خصوص من وجه و عموم و خصوص مطلق)، کلیات خمس مطرح شده است. یکی از مباحثی که در این باب از کتاب عنوان شده، نسبت بین نقیض دو کلی است. در این بخش از کتاب براهین و استدلال‌هایی زیبا به سبک ریاضیات جدید آمده است. این براهین به شیوه استقصاء بیان گردیده است؛ یعنی همه حالات گوناگون یک مدعا طرح ‏شده و آنگاه بطلان تک‏تک آن حالات و فروض، جز یکى از آنها، ثابت گردیده و مدعا در همان حالت واحد منحصر شده و بدین شکل صحت آن اثبات ‏شده است.

باب سوم: تعریف و تقسیم

در این بخش از کتاب، مؤلف بعد از مقدمه به انواع تعریف (تعریف به حدتام و ناقص و تعریف به رسم تام و ناقص) و نیز تعریف به مثال و تشبیه پرداخته و هرکدام را به‌خوبی توضیح داده است و در پایان شروط پنج‌گانه تعریف را مطرح نموده است.

باب چهارم: قضایا و احکام آنها

این باب از کتاب دارای دو فصل است. فصل اول آن به قضیه (که همان خبر است) اختصاص یافته و در فصل دوم به احکام آن اشاره شده است.

در فصل اول به اقسام قضیه اشاره شده است. مؤلف می‌گوید: قضیه یا حملیه است و یا شرطیه و شرطیه یا متصله است یا منفصله و هرکدام از آنها یا موجبه است و یا سالبه.

وی سپس به اقسام قضیه به اعتبار موضوع آن اشاره می‌کند و می‌گوید: قضیه حملیه به اعتبار موضوعش بر چهار قسم است: شخصیه، طبیعیه، مهمله و محصوره و محصوره نیز یا کلى است و یا جزیى و در قضیه شرطیه نیز تقسیمى شبیه‏ تقسیم قضیه حملیه جارى مى‌‏شود، اما نه به اعتبار موضوع آن؛ چراکه قضیه شرطیه اساسا موضوع ندارد، بلکه این تقسیم به اعتبار حالات و زمان‌هایى است که در آنها تلازم و یا عناد واقع مى‌‏شود. قضیه شرطیه به این اعتبار داراى سه قسم است: شخصیه، مهمله و محصوره و دیگر قسم چهارمى به نام طبیعیه ندارد.

در ادامه اجزای قضیه، تقسیم قضیه به اعتبار جهت نسبت، جهت قضیه، اقسام موجهات، اقسام قضیه شرطیه (به اعتبار طبیعت اتصال و ارتباطی که بین مقدم و تالی است) و... مطرح ‌شده است.

در فصل دوم به احکام قضایا یا نسبت بین آنها پرداخته شده و در آن مسائلی از قبیل تناقض، تداخل، تضاد و دخول تحت التضاد مورد بررسی قرار ‌گرفته است.

باب پنجم: حجت و هیئت تألیف (مباحث استدلال)

مؤلف در این بخش از کتاب می‌گوید: هدف نهایى و مقصود اصلى علم منطق، «مباحث حجت» است؛ یعنى بحث‌هاى مربوط به معلوم تصدیقی‌اى که براى رسیدن به شناخت مجهول تصدیقى به ‏کار گرفته مى‌‏شود.

ایشان راه‌های علمی استدلال را به سه بخش قیاس، تمثیل و استقراء تقسیم می‌کند و بعد از تعریف هرکدام از آنها، اقسام و ارکانش را بیان می‌نماید.

باب ششم: صناعات خمس

مرحوم مظفر در این بخش از کتاب بعد از مقدمه به مبادی قیاس، اقسام قیاس به اعتبار ماده، فایده صناعات خمس و صناعات خمس (برهان، جدل، خطابه، شعر و مغالطه) پرداخته و هرکدام را توضیح می‌دهد.

ایشان درباره فایده صناعات خمس می‌گوید: فایده صناعت برهان و مغالطه غالبا اختصاص به کسانى دارد که با علوم نظرى و شناسایى حقایق وجودى سروکار دارند، اما صناعت جدل، خطابه و شعر براى همگان سودمند است و در بیشتر مصالح کشورى و اجتماعى مدخلیت دارد. فایده صناعت جدل براى پیروان ادیان و فقها و کسانى که گرایش‌هاى سیاسى دارند، بیشتر ظاهر مى‌‏شود. همچنین فایده صناعت خطابه و شعر بیشتر براى سیاست‌مداران و فرماندهان جنگی و اصلاح‏طلبان ظاهر می‌‏گردد. مهم‌ترین این صناعات که حاجت بدان بیش از سایرین است، عبارت است از: برهان، جدل و خطابه‏.

ویژگی‌ها و امتیازات این کتاب

  • متن آن سلیس و روان است و هیچ‌گونه تعقید و دشوارى در آن نیست.
  • کتاب از آغاز به‌عنوان یک متن درسى براى آغازگران منطق تألیف شده است و ازاین‏رو، توضیحات مناسب در موارد نیاز ارائه شده است.
  • در بسیارى موارد، مطالب با شیوه‏‌اى ابتکارى، که حاصل سال‌ها تدریس است، به‌گونه‏‌اى بیان شده که نوآموز را به‌آسان‏ترین وجه به فهم مقصود سوق می‌‏دهد.
  • کتاب «المنطق» نسبت به «حاشیه»، «شرح شمسیه»، «لئالى منتظمه»، «جوهر نضید» و کتاب‌هایى از این دست که کتاب‌هاى درسى معمول منطق بوده است، کتابى جدید و تازه‏ است و بیش از پنجاه و اندى سال از زمان تألیف آن نمی‌‏گذرد و همین امر موجب گشته مؤلف کتاب، با برخى نظام‌هاى منطقى جدید و آراى بعضى از فیلسوفان اروپایى معاصر برخورد کرده و در تألیف کتاب و طرح تمرین‌هاى آن به برخى از این سخنان، نظر داشته باشد.
  • از امتیازات مهم این کتاب وجود تمرین‌هاى مناسب در جاى‏جاى آن است، که دانشجویان را در تطبیق قواعد و به‌کارگیرى عملى آنها ورزیده مى‌‏کند.
  • مؤلف کتاب، به‌خاطر آشنایى و برخورد با برخى مباحث و اشکالات منطقى در عصر حاضر، بعضى مباحث جالب و مفید و تازه را در کتاب مطرح ساخته و بدین وسیله پاره‏‌اى از شبهات را پاسخ گفته است. از جمله این مباحث، مطالبى است که ذیل این عناوین آمده است: «العلم»، «توضيح في الضروري»، «تعريف النظر او الفكر»، «الحاجة إلى مباحث الألفاظ»، «العنوان و المعنون»، «الحمل و أنواعه»، «في مطلب ما و أي و هل و لم»، «التعريف بالمثال»، «التعريف بالتشبيه»، «القسمة»، «المنحرفات»، «من ملحقات العكوس النقض»، «قاعدة النقض التام و نقض الموضوع»، «البديهية المنطقيه أو الاستدلال المباشر البديهي»، «الاقتراني الشرطي»، «خاتمة في لواحق القیاس».
  • استفاده از مثال‌هاى فراوان، در مقام تفهیم قواعد و مطالب از دیگر امتیازات این کتاب است.
  • در کتاب «المنطق»، مبحث «صناعات خمس» به‌گونه‏‌اى شایسته و با تفصیلى مناسب و درخور طرح گشته است؛ درحالی‌‏که در دیگر کتاب‌هاى منطقى، کمتر به این مبحث مهم توجه شده است.
  • نپرداختن به بحث‌هاى دشوار و درعین‌حال کم‌فایده، مانند بحث موجهات در عکس مستوى، عکس نقیض و تناقض، از جمله امتیازات این کتاب است.
  • مجموع این مزایا است که به این کتاب موقعیت ویژه‏‌اى بخشیده و جایگاه رفیعى براى آن به وجود آورده است.

وضعيت نشر

چاپ حاضر با تعلیقات غلام رضا فیاضی توسط موسسه نشر اسلامی وابسته به جامعه مدرسین ، نشر یافته است.

 

المنطق

صفحه 1 , صفحه 2 , صفحه 3 , صفحه 4 , صفحه 5 , صفحه 6 , صفحه 7 , صفحه 8 , صفحه 9 , صفحه 10 , صفحه 11 , صفحه 12 , صفحه 13 , صفحه 14 , صفحه 15 , صفحه 16 , صفحه 17 , صفحه 18 , صفحه 19 , صفحه 20 , صفحه 21 , صفحه 22 , صفحه 23 , صفحه 24 , صفحه 25 , صفحه 26 , صفحه 27 , صفحه 28 , صفحه 29 , صفحه 30 , صفحه 31 , صفحه 32 , صفحه 33 , صفحه 34 , صفحه 35 , صفحه 36 , صفحه 37 , صفحه 38 , صفحه 39 , صفحه 40 , صفحه 41 , صفحه 42 , صفحه 43 , صفحه 44 , صفحه 45 , صفحه 46 , صفحه 47 , صفحه 48 , صفحه 49 , صفحه 50 , صفحه 51 , صفحه 52 , صفحه 53 , صفحه 54 , صفحه 55 , صفحه 56 , صفحه 57 , صفحه 58 , صفحه 59 , صفحه 60 , صفحه 61 , صفحه 62 , صفحه 63 , صفحه 64 , صفحه 65 , صفحه 66 , صفحه 67 , صفحه 68 , صفحه 69 , صفحه 70 , صفحه 71 , صفحه 72 , صفحه 73 , صفحه 74 , صفحه 75 , صفحه 76 , صفحه 77 , صفحه 78 , صفحه 79 , صفحه 80 , صفحه 81 , صفحه 82 , صفحه 83 , صفحه 84 , صفحه 85 , صفحه 86 , صفحه 87 , صفحه 88 , صفحه 89 , صفحه 90 , صفحه 91 , صفحه 92 , صفحه 93 , صفحه 94 , صفحه 95 , صفحه 96 , صفحه 97 , صفحه 98 , صفحه 99 , صفحه 100 , صفحه 101 , صفحه 102 , صفحه 103 , صفحه 104 , صفحه 105 , صفحه 106 , صفحه 107 , صفحه 108 , صفحه 109 , صفحه 110 , صفحه 111 , صفحه 112 , صفحه 113 , صفحه 114 , صفحه 115 , صفحه 116 , صفحه 117 , صفحه 118 , صفحه 119 , صفحه 120 , صفحه 121 , صفحه 122 , صفحه 123 , صفحه 124 , صفحه 125 , صفحه 126 , صفحه 127 , صفحه 128 , صفحه 129 , صفحه 130 , صفحه 131 , صفحه 132 , صفحه 133 , صفحه 134 , صفحه 135 , صفحه 136 , صفحه 137 , صفحه 138 , صفحه 139 , صفحه 140 , صفحه 141 , صفحه 142 , صفحه 143 , صفحه 144 , صفحه 145 , صفحه 146 , صفحه 147 , صفحه 148 , صفحه 149 , صفحه 150 , صفحه 151 , صفحه 152 , صفحه 153 , صفحه 154 , صفحه 155 , صفحه 156 , صفحه 157 , صفحه 158 , صفحه 159 , صفحه 160 , صفحه 161 , صفحه 162 , صفحه 163 , صفحه 164 , صفحه 165 , صفحه 166 , صفحه 167 , صفحه 168 , صفحه 169 , صفحه 170 , صفحه 171 , صفحه 172 , صفحه 173 , صفحه 174 , صفحه 175 , صفحه 176 , صفحه 177 , صفحه 178 , صفحه 179 , صفحه 180 , صفحه 181 , صفحه 182 , صفحه 183 , صفحه 184 , صفحه 185 , صفحه 186 , صفحه 187 , صفحه 188 , صفحه 189 , صفحه 190 , صفحه 191 , صفحه 192 , صفحه 193 , صفحه 194 , صفحه 195 , صفحه 196 , صفحه 197 , صفحه 198 , صفحه 199 , صفحه 200 , صفحه 201 , صفحه 202 , صفحه 203 , صفحه 204 , صفحه 205 , صفحه 206 , صفحه 207 , صفحه 208 , صفحه 209 , صفحه 210 , صفحه 211 , صفحه 212 , صفحه 213 , صفحه 214 , صفحه 215 , صفحه 216 , صفحه 217 , صفحه 218 , صفحه 219 , صفحه 220 , صفحه 221 , صفحه 222 , صفحه 223 , صفحه 224 , صفحه 225 , صفحه 226 , صفحه 227 , صفحه 228 , صفحه 229 , صفحه 230 , صفحه 231 , صفحه 232 , صفحه 233 , صفحه 234 , صفحه 235 , صفحه 236 , صفحه 237 , صفحه 238 , صفحه 239 , صفحه 240 , صفحه 241 , صفحه 242 , صفحه 243 , صفحه 244 , صفحه 245 , صفحه 246 , صفحه 247 , صفحه 248 , صفحه 249 , صفحه 250 , صفحه 251 , صفحه 252 , صفحه 253 , صفحه 254 , صفحه 255 , صفحه 256 , صفحه 257 , صفحه 258 , صفحه 259 , صفحه 260 , صفحه 261 , صفحه 262 , صفحه 263 , صفحه 264 , صفحه 265 , صفحه 266 , صفحه 267 , صفحه 268 , صفحه 269 , صفحه 270 , صفحه 271 , صفحه 272 , صفحه 273 , صفحه 274 , صفحه 275 , صفحه 276 , صفحه 277 , صفحه 278 , صفحه 279 , صفحه 280 , صفحه 281 , صفحه 282 , صفحه 283 , صفحه 284 , صفحه 285 , صفحه 286 , صفحه 287 , صفحه 288 , صفحه 289 , صفحه 290 , صفحه 291 , صفحه 292 , صفحه 293 , صفحه 294 , صفحه 295 , صفحه 296 , صفحه 297 , صفحه 298 , صفحه 299 , صفحه 300 , صفحه 301 , صفحه 302 , صفحه 303 , صفحه 304 , صفحه 305 , صفحه 306 , صفحه 307 , صفحه 308 , صفحه 309 , صفحه 310 , صفحه 311 , صفحه 312 , صفحه 313 , صفحه 314 , صفحه 315 , صفحه 316 , صفحه 317 , صفحه 318 , صفحه 319 , صفحه 320 , صفحه 321 , صفحه 322 , صفحه 323 , صفحه 324 , صفحه 325 , صفحه 326 , صفحه 327 , صفحه 328 , صفحه 329 , صفحه 330 , صفحه 331 , صفحه 332 , صفحه 333 , صفحه 334 , صفحه 335 , صفحه 336 , صفحه 337 , صفحه 338 , صفحه 339 , صفحه 340 , صفحه 341 , صفحه 342 , صفحه 343 , صفحه 344 , صفحه 345 , صفحه 346 , صفحه 347 , صفحه 348 , صفحه 349 , صفحه 350 , صفحه 351 , صفحه 352 , صفحه 353 , صفحه 354 , صفحه 355 , صفحه 356 , صفحه 357 , صفحه 358 , صفحه 359 , صفحه 360 , صفحه 361 , صفحه 362 , صفحه 363 , صفحه 364 , صفحه 365 , صفحه 366 , صفحه 367 , صفحه 368 , صفحه 369 , صفحه 370 , صفحه 371 , صفحه 372 , صفحه 373 , صفحه 374 , صفحه 375 , صفحه 376 , صفحه 377 , صفحه 378 , صفحه 379 , صفحه 380 , صفحه 381 , صفحه 382 , صفحه 383 , صفحه 384 , صفحه 385 , صفحه 386 , صفحه 387 , صفحه 388 , صفحه 389 , صفحه 390 , صفحه 391 , صفحه 392 , صفحه 393 , صفحه 394 , صفحه 395 , صفحه 396 , صفحه 397 , صفحه 398 , صفحه 399 , صفحه 400 , صفحه 401 , صفحه 402 , صفحه 403 , صفحه 404 , صفحه 405 , صفحه 406 , صفحه 407 , صفحه 408 , صفحه 409 , صفحه 410 , صفحه 411 , صفحه 412 , صفحه 413 , صفحه 414 , صفحه 415 , صفحه 416 , صفحه 417 , صفحه 418 , صفحه 419 , صفحه 420 , صفحه 421 , صفحه 422 , صفحه 423 , صفحه 424 , صفحه 425 , صفحه 426 , صفحه 427 , صفحه 428 , صفحه 429 , صفحه 430 , صفحه 431 , صفحه 432 , صفحه 433 , صفحه 434 , صفحه 435 , صفحه 436 , صفحه 437 , صفحه 438 , صفحه 439 , صفحه 440 , صفحه 441 , صفحه 442 , صفحه 443 , صفحه 444 , صفحه 445 , صفحه 446 , صفحه 447 , صفحه 448 , صفحه 449 , صفحه 450 , صفحه 451 , صفحه 452 , صفحه 453 , صفحه 454 , صفحه 455 , صفحه 456 , صفحه 457 , صفحه 458 , صفحه 459 , صفحه 460 , صفحه 461 , صفحه 462 , صفحه 463 , صفحه 464 , صفحه 465 , صفحه 466 , صفحه 467 , صفحه 468 , صفحه 469 , صفحه 470 , صفحه 471 , صفحه 472 , صفحه 473 , صفحه 474 , صفحه 475 , صفحه 476 , صفحه 477 , صفحه 478 , صفحه 479 , صفحه 480 , صفحه 481 , صفحه 482 , صفحه 483 , صفحه 484 , صفحه 485 , صفحه 486 , صفحه 487 , صفحه 488 , صفحه 489 , صفحه 490 , صفحه 491 , صفحه 492 , صفحه 493 , صفحه 494 , صفحه 495 , صفحه 496 , صفحه 497 , صفحه 498 , صفحه 499 , صفحه 500 , صفحه 501 , صفحه 502 , صفحه 503 , صفحه 504 , صفحه 505 , صفحه 506 , صفحه 507 , صفحه 508 , صفحه 509 , صفحه 510 , صفحه 511 , صفحه 512 , صفحه 513 , صفحه 514 , صفحه 515 , صفحه 516 , صفحه 517 , صفحه 518 , صفحه 519 , صفحه 520 , صفحه 521 , صفحه 522 , صفحه 523 , صفحه 524 ,